In de middeleeuwen boden de levensverhalen van heiligen en helden aanleiding tot bewondering of vermaak. Heiligen en helden waren modellen voor gedrag, geloof en maatschappelijke orde. Hun plaatsen van verering en herdenking vormden knooppunten waar mensen ideeën en ervaringen uitwisselden.
Ook dit jaar heeft het Erfgoedcentrum Zutphen een centraal thema voor haar activiteiten. Vanwege de terugkeer van de relieken van de heilige Justus is gekozen voor het thema ‘Verering’. Het Middeleeuwen Symposium van 11 en 12 juni a.s. sluit hierbij aan, met als titel ‘Heiligen & Helden. Wegwijzers in een onzekere wereld’.
Op 11 juni biedt het symposium een Collegetour, met verdiepende lezingen en excursies in de Zutphense binnenstad langs bijzondere plekken van devotie en zorg. Daarbij volgen we o.a. het spoor van de top-heilige Antonius: van ‘woestijnvader’ tot rolmodel voor de middeleeuwse stadsbewoner en favoriet van Jheronimus Bosch. Aanleiding is het 575-jarig bestaan van de Sint Anthony Groote Broederschap, een stichting die nog steeds een belangrijke maatschappelijke rol vervult. Prof. dr. Johan Oosterman (Radboud Universiteit) treedt aan als dagvoorzitter.
Op 12 juni vertellen experts uit verschillende disciplines hoe de betekenis van heiligen en helden werd gevormd en gedeeld, onder andere in beeldende kunst, literatuur en sociale netwerken. Welke christelijke motieven gaan schuil in het Angelsaksische heldendicht Beowulf? Waarom werd de Utrechtse stadskluizenares Zuster Bertken nooit officieel een heilige? Hoe groeide Jacques de Lalaing uit tot de ‘ideale ridder’, ondanks zijn weinig heroïsche einde in 1453 door een kanonskogel? Wat herkenden gelovigen in de 14e eeuwse genderfluïde Wilgefortis? Met welk doel schreven en deelden pelgrims hun reisverslagen?
Jacques de Lalaing, de laatste ridder
Rolmodellen zijn van alle tijden. De Grieken lieten zich inspireren door de gespierde Heracles of de diepzinnige Pythagoras. De middeleeuwers waren idolaat van de Negen Besten. Sinds een paar jaar weten we dat de oudst bekende afbeelding van deze helden is gevonden aan de Oude Wand. Deze afbeelding is te bewonderen in Musea Zutphen. Men koos echter niet alleen legendarische helden. De Bourgondische adel erkende in hun midden een voorbeeldige ridder, die op elk toernooiveld te vinden was en overal de eerste prijs wegsleepte. Hij heette Jacques de Lalaing en was afkomstig uit Henegouwen. Hij leefde in het midden van de 15e eeuw, een periode waarin de klassieke oorlogsvoering drastische veranderde. Jacques was daarvan het beroemdste slachtoffer. Zijn heldhaftigheid hielp niet tegen de kanonskogel die hem raakte tijdens het beleg van een kasteel. Dit einde was niet zo glorieus, maar zijn heldendaden zijn bewaard gebleven omdat zijn familie zijn leven liet vastleggen in een boek. Hiermee straalde zijn reputatie ook af op de rest van de familie. Verhalen worden immers nooit zonder reden op geschreven. Op 12 juni vertelt dr. Mario Damen tijdens het Middeleeuwen Symposium 2026 alles over Jacques de Lalaing en die kanonskogel.
Collegetour: in het spoor van Antonius, 11 juni in de Walburgiskerk
Dit jaar bestaat de Sint Anthony Groote Broederschap 575 jaar. Deze club werd opgericht om te bidden voor het zielenheil van haar leden en om te zorgen voor armlastige burgers. Nog steeds zet deze organisatie zich in voor maatschappelijke doelen in de stad. De Broederschap ondersteunt ook al jaren het Middeleeuwen Symposium en logischerwijs besteedt het symposium dit jaar dus aandacht aan hun naamgever: Antonius van Egypte, de heilige met het varkentje. Als zoon uit een rijke familie schonk hij zijn bezittingen aan de armen en trok hij zich terug in de woestijn om dichter bij God te zijn en aardse verleidingen te ontwijken. Volgens de legende probeerde de duivel hem met allerlei trucs in de val te lokken. Deze scenes waren dankbare onderwerpen in de middeleeuwse kunst. Op 11 juni duikt het Middeleeuwen Symposium tijdens de Collegetour in de legenden en kunst over de heilige Antonius. Ook de organisatie van middeleeuwse religieuze verenigingen komt aan bod. We kijken naar bijzondere muurschilderingen die de Anthony Broederschap liet aanbrengen in de Walburgiskerk: de afbeelding van de Drie Levenden en Drie Doden. Daarnaast nemen we de beroemde Antoniustriptiek van Jheronimus Bosch onder de loep. Veel bizarre taferelen blijken logisch te verklaren, door een ‘close reading’ van de Antoniuslegende. Excursies in de binnenstad rond de thema’s zorg en devotie maken het programma van de Collegetour compleet.
Beowulf tijdens het ME-symposium
Het ontstaan van het heldendicht Beowulf is in nevelen gehuld. Het wordt beschouwd als het oudste Angelsaksische gedicht, maar het verhaal speelt zich af in Denemarken. Het is waarschijnlijk een product van de Volksverhuizingen, hoewel die periode intussen anders wordt geïnterpreteerd. Culturele uitwisseling en migratie is immers van alle tijden. De Beowulf werd feitelijk pas in de 11de eeuw op perkament vastgelegd. De schrijver heeft waarschijnlijk oudere verhalen tot een nieuwe versie gesmeed, want er komen ook allerlei christelijke elementen in voor. Welke rol vervulde Beowulf en voor wie? Daarover vertelt promovenda Suzanne Klare van de Universiteit Leiden tijdens het Middeleeuwen Symposium op 12 juni in de Walburgiskerk.
Aanmelden
Aanmelden kan via deze link van het symposium https://middeleeuwen-symposium.nl/aanmelden/