De Baakse Overlaat betrof een gebied ten westen van Zutphen dat bij hoogwater van de IJssel overstroomde via een lager deel van de dijk (weg naar Baak). Ten noorden van de stad stroomde het water weer terug de IJssel in. Het was een onderdeel van een ouder inundatieplan en functioneerde als een soort, onbedoelde, arm van de rivier. De overlaat echter zorgde ook voor grote wateroverlast bij een waterpeil boven 8.00 N.A.P in de lager gelegen delen van Zutphen.
Zutphenkunde
Zutphen besteedt veel zorg en aandacht aan haar erfgoed. Een fraai voorbeeld hiervan is de cursus Zutphenkunde. Een unieke cursus! Door Historische Verenigingen in Nederland worden weliswaar vele lezingen en excursies gegeven, maar naar mijn weten, wordt slechts alleen in Dordrecht een soortgelijke cursus gegeven: Dordthologie.
Burgemeester Jaeger en museumdirecteur Martina slagen voor Zutphenkunde (Foto: Gilde Zutphen)
Als onderdeel van het Gilde Zutphen wordt door het Cultuur Platform Zutphen al vele jaren de cursus Zutphenkunde aangeboden. Zowel in het voorjaar als in het najaar wordt deze interessante cursus gegeven door een team van gerenommeerde lokale experts, Christiaan te Strake, Michel Groothedde, Bert Remin en Mirjam van Velzen. In de afgelopen jaren hebben al meer dan 700 cursisten een heus diploma weten te behalen. Eén van de cursisten aan wie onlangs het diploma werd uitgereikt is burgemeester Wimar Jaeger. De voorzitter van Gilde Zutphen, Bert Vroon, schrijft het succes van de cursus toe aan de betrokkenheid van haar inwoners. ‘De stad wil gekend worden’.
Overlast
Hoewel de cursus het tijdperk vanaf de prehistorie tot op heden behandeld is mij als cursist en trots bezitter van een diploma, één onderdeel van de cursus nog sterk bijgebleven: de Baakse Overlaat.
Zwanen in de Hemonystraat, 1926 (Collectie Stedelijk Musea Zutphen)
Bladerend in de uitgaven van het magazine Zutphen, van de HVZ, kwam ik in de uitgave van 15 februari 1994 het artikel tegen: ‘Zutphen aan Zee?!’, geschreven door Christiaan te Strake (één van de docenten van de cursus Zutphenkunde). In dit artikel wordt nog eens duidelijk, dat de Baakse Overlaat in de loop der jaren veranderde in de ‘Baakse Overlast’. In januari 1926 bereikte het water nog een hoogte van 8.80 meter boven N.A.P. en zorgde er voor dat veel lager gelegen wijken in Zutphen geheel onder water liepen. Na het dichten van de Baakse Overlaat en het werk aan de dijkhogingen en nieuwe afwateringskanalen in het midden van de jaren 50 van de vorige eeuw, werd tijdens de kerstdagen van 1993 nog wel een waterhoogte van 8.60 meter gemeten, maar hielden we in Zutphen droge voeten.
Docent Te Strake bracht de Baakse Overlaat verdacht vele malen onder onze aandacht tijdens de cursus. De focus hierop was niet zonder bedoeling. Eén van de examenvragen bevroeg ons daarover.
Meer weten over Zutphen . . .
Zutphenkunde wordt twee keer per jaar op zes middagen of avonden gegeven. De cursus geeft een goed inzicht in de historie van de stad en draagt niet alleen bij aan het verkrijgen van kennis over het verleden van de stad, maar ook hoe en waarom de stad heden is en functioneert. Naast de zes colleges bevat de cursus op een zaterdagochtend een wandeling door de stad en een fietstocht door Zutphen en Warnsveld. Heeft u belangstelling de cursus te volgen? Kijk dan op de website van Cultuurplatvorm Zutphen. Maar houd wel rekening met een wachtlijst voor deelname aan de cursus.
Januari 2026
Wim ter Hart